Đông Nam Á Đang Đặt Cược Vào Thủy Điện

0
37
  • Các nước Đông Nam Á như Lào và Campuchia đang phụ thuộc chủ yếu vào thủy điện để đáp ứng nhu cầu năng lượng cho người dân, họ đang xây những đập thủy điện lớn trên lưu vực sông Mê Kông.
  • Những đập thủy điện này đang gây ảnh hưởng đến những quần thể cá và làm đất ở đây bị xói mòn, điều này đang ảnh hưởng trực tiếp đến kinh tế của cộng đồng dân cư xung quanh khu vực này.

Trên thế giới, các quốc gia đang xây dựng các đập thủy điện để phục vụ nhu cầu năng lượng cũng như thúc đẩy nền kinh tế phát triển, tuy nhiên rủi ro có thể sẽ lớn hơn những lợi ích mà đập thủy điện mang lại.

Đập thường gây thiệt hại cho các hệ sinh thái thủy sinh, kéo theo đó là thiệt hại về mặt kinh tế – xã hội cho các cộng đồng dân cư sống phụ thuộc vào hệ thống sông hồ nơi đập được xây dựng. Vấn đề này đặc biệt trở nên cấp thiết ở Đông Nam Á, nơi mà các con đập thủy điện được xây dựng trên sông Mê Kông ngày một nhiều.

Chảy qua Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Việt Nam và Trung Quốc, sông Mekong là con sông lớn thứ 10 thế giới và là ngư trường nội địa lớn nhất thế giới. Đây là nơi có đa dạng sinh học đứng thứ hai chỉ sau sông Amazon và có giá trị kinh tế to lớn. Nó chiếm 25% lượng nước ngọt toàn cầu và 60 triệu người đang kiếm được thu nhập từ đánh bắt cá cũng như việc trồng các loại cây dọc theo bờ sông.

Tuy nhiên đập thủy điện trên sông đang gây tổn hại nghiêm trọng cho các loài cá, khiến đất bị xói mòn, tương lai của “hệ sinh thái duy trì sự sống Mê Kông” đang bị đe dọa. Khoảng 11 đập ngăn dòng chính và hơn một trăm đập nhánh nhỏ hơn được lên kế hoạch xây dựng từ giờ đến năm 2040, chính quyền muốn khai thác tối đa công suất từ các đập thủy điện trong bối cảnh nhu cầu năng lượng đang tăng vọt.

Lào đã thu được hàng tỷ USD từ việc đầu tư vào thủy điện và muốn xuất khẩu điện sang các nước láng giềng của mình với mục tiêu để trở thành ” cục pin của châu Á.” Đất nước không giáp biển này thu về khoảng 975 triệu USD trong chín tháng đầu năm 2017 nhờ vào việc xuất khẩu điện, theo Hiệp hội thủy điện quốc tế thống kê. Tình trạng thiếu điện của Đông Nam Á khiến thủy điện được xem như là một nguồn năng lượng sạch, hấp dẫn và là một nguồn thu có giá trị. Bên cạnh việc được xem như một giải pháp lâu dài giải quyến nạn nghèo đói ở khu vực nông thôn, thủy điện cũng cung cấp nước cho sinh hoạt, lưu trữ, tưới tiêu và kiểm soát lũ lụt trên các lưu vựu sông. Tuy nhiên các nhà môi trường học lại cho rằng thủy điện mang đến nhiều tác hại hơn là lợi ích.

Hiểm họa cho môi trường

Những loài cá có môi trường sống là sông Mê Kông khi đến mùa sinh sản, chúng phải bơi ngược lên thượng nguồn để đẻ trứng, tuy nhiên các đập thủy điện đã cản trở điều đó, ảnh hưởng đến chu trình sống của các loài cá này. Dự trữ thủy sản dự kiến ​​sẽ giảm tới 40% do các dự án thủy điện, theo báo cáo tháng 4 của Ủy ban sông Mê Kông, một ủy ban do các bộ trưởng các nước Campuchia, Lào, Thái Lan và Việt Nam điều hành.

Các đập làm giảm lượng trầm tích chảy xuống hạ lưu, làm giảm độ phì nhiêu của đất. Nếu không có trầm tích, bờ sông và các kênh rạch sẽ bị xói mòn, cuốn nhà cửa, cây trồng và cơ sở hạ tầng xuống sông, các chuyên gia nói. Ông Marc Goichot, chuyên gia về nước tại Chương trình Greater Mekong của Quỹ Động vật hoang dã thế giới cho biết: “Dòng trầm tích rất quan trọng đối với hệ sinh thái của sông và nếu bạn thay đổi dòng chảy của trầm tích, bạn sẽ có một con sông khác.” “Trước khi đập thủy điện đầu tiên được xây dựng vào năm 1990, sông Mê Kông có trung bình 160 triệu tấn trầm tích mỗi năm, đến năm 2014, con số đã giảm hơn một nửa.”

Đập cũng góp phần nhấn chìm các đồng bằng, buộc người dân phải tái định cư ở nơi khác. “Nếu lượng trầm tích mỗi năm không đủ để bồi đắp cho các đồng bằng, xói lở do biển gây ra cho đồng bằng sẽ tăng lên và rất có thể khu vực đó sẽ bị nước biển nhấn chìm,” Mats Eriksson, Quản lý cấp cao của bộ phận quản lý nước xuyên biên giới thuộc Viện Nước Quốc tế Stockholm cho biết.

Ảnh hưởng kinh tế

Những người ủng hộ đập thủy điện cho rằng nó như “chất xúc tác” cho tăng trưởng kinh tế. Richard Taylor, giám đốc điều hành của Hiệp hội thủy điện quốc tế có trụ sở tại Luân Đôn cho biết: “Các dự án thủy điện có thể thúc đẩy phát triển bền vững cho toàn xã hội, miễn là chúng phù hợp với chiến lược và được phát triển và vận hành bền vững. “Các dự án thủy điện được quy hoạch đúng kích cỡ có thể mang lại lợi ích lâu dài cho toàn cầu, cộng đồng địa phương và các hệ thống năng lượng và nước.”

Nhưng người người phản đối đập thủy điện thì cho rằng nó là mối đe dọa đối với an ninh lương thực: lượng trầm tích giảm kéo theo năng suát nông nghiệp giảm, và nguy cơ dẫn tới sự nghèo đói là rất lớn. Theo Ủy ban sông Mê Kông, điều đó sẽ làm suy giảm tăng trưởng kinh tế ở các nước hạ lưu của Trung Quốc.

Trên thực tế, một nghiên cứu năm 2017 được công bố bởi tổ chức phi chính phủ quốc tế Oxfam cho rằng lợi ích kinh tế thường được công bố của thủy điện được nâng lên quá cao. Giá trị hiện tại mà các đập dự kiến mang lại ước tính là âm 7,3 tỷ USD.

Hai công ty đứng đằng sau hai đập thủy điện Don Sahong của Lào và đập Sambor của Campuchia từ chối yêu cầu bình luận của CNBC về việc này.

Câu trả lời thích hợp

Những giải pháp từng được áp dụng trước đây ở các khu vực khác không phải lúc nào cũng thích hợp cho Mê Kông vì ngoài nguồn nước thì đa dạng sinh học ở đây cũng là vấn đề cần lưu tâm.

Ví dụ, một số quốc gia đã sử dụng vật gọi là thang cá – cấu trúc được xây dựng dọc theo một con đập cho phép cá vượt qua và đẻ trứng được trên thượng nguồn. Những cái thang này, theo Goichot, rất tốn kém và chỉ phù hợp với những loài cá có khả năng bơi đúng hướng. “Với số lượng loài khổng lồ trên sông Mê Kông, chúng ta không thể biết được liệu tất cả loài cá có thể vượt qua được những cái thang ấy hay không,” ông nói. “Colombia đã thành công với thang cá cho phép năm loài cá có thể vượt qua đập lên thượng nguồn, tuy nhiên ở Mê Kông, lưu lượng cá trong một giờ còn lớn hơn lưu lượng trong cả năm ở Colombia.” Ở Mỹ, trước việc đồng bằng sông Mississippi đang chìm dần vì thiếu trầm tích, chính quyền đã thực hiện việc tái tạo dòng trầm tích tự nhiên – tuy nhiên công trình này không khả khi với các nước Đông Nam Á đang phát triển.

Đồng thời quá trình trở nên phức tạp hơn với thực tế cho thấy những đập nhánh không được Ủy ban sông Mê Kông kiểm tra, xem xét kỹ lưỡng, “nó thường là những vấn đề không rõ ràng, minh bạch và những đập đó không có biện pháp giảm thiểu áp lực cho các dòng chảy tự nhiên,” theo Brian Eyler, Giám đốc chương trình Đông Nam Á, thuộc tổ chức nghiên cứu Stimson Center có văn phòng ở Washington cho biết.

Trong số 7 đập thủy điện của Trung Quốc được xây dựng trên thác Nam Ou, miền nam nước Lào, không đập nào có thang cá hay cửa xả trầm tích, ông nói thêm.

Việt Nam là một trong những nước kiến nghị Lào nên xem xét lại lộ trình xây thêm các đập thủy điện mới. Bộ trưởng Bộ tài nguyên và môi trường Việt Nam Trần Hồng Hà phát biểu trong một hội nghị hồi năm 2017 rằng: “Việt Nam mong muốn tất cả các quốc gia ở thượng nguồn sông Mê Kông sẽ áp dụng các chính sách thích hợp trong khai thác thủy điện nhằm đảm bảo lợi ích đồng đều cho phía Việt Nam.” Đánh giá sai về cơ sở hạ tầng khi xây đập là một trong những mối đe dọa cho các nước đang phát triển hiện thiếu quy hoạch và chưa sẵn sàng ứng phó với thiên tai.

Tháng trước, đập thủy điện Xepian-Xe Nam Noy thuộc tỉnh Attapeu của Lào bất ngờ bị vỡ sau nhiều trận mưa lớn kéo dài. Hàng trăm ngôi làng phải chịu cơn lũ lớn chưa từng có, hàng ngàn người dân phải di dời, hàng trăm người khác bị mất tích. Con đập này là một phần của dự án do công ty Xe Pian Xe-Namnoy Power Company điều hành, đây là công ty liên doanh giữa Công ty Kỹ thuật và Xây dựng Hàn Quốc và Công ty Điện lực Construction and Korea Western Power. Các chuyên gia trong ngành cho biết đây là thảm họa do con người tạo ra.

Các kỹ sư đã biết việc con đập đang bị đe dọa bởi thời tiết khắc nghiệt kéo dài và họ có thể ngăn việc vỡ đập bằng cách giảm mực nước trong đập, theo Eyler. Một cảnh báo đã được gửi đến cho chính phủ Lào một vài tiếng trước khi đập bị vỡ, và dường như những làng phía dưới hạ lưu không được thông báo đủ sớm để kịp chuẩn bị, ông nói thêm.

SK Engineering & Construction và Korean Western Power không trả lời yêu cầu bình luận của CNBC. Giá cổ phiếu của hai cổ đông lớn nhất trong SK Engineering & Construction – SK Holdings và SK Discovery – lần lượt giảm 6,2% và 10%, sau tin tức về thảm kịch.

Các nghiên cứu về tác động môi trường và xã hội không đạt yêu cầu cũng là những yếu tố gây nên thảm họa, bên cạnh đó là sự giám sát yếu kém.Vụ vỡ đập ở Lào, theo Eriksson, cho thấy “tầm quan trọng của việc lập kế hoạch đúng đắn khi có bất kỳ can thiệp nào vào cơ sở hạ tầng trên sông.” Khi một công ty tư nhân đảm nhiệm việc xây dựng như vậy, cần có quy định chặt chẽ và sự giám sát của chính phủ, ông nói. Tập đoàn Điện lực Ratchaburi của Thái Lan, hiện đang nắm giữ 25% cổ phần đập Xe-Pian Xe-Namnoy, không phản hồi yêu cầu bình luận của CNBC.

Nhìn về phía trước

Các cấu trúc thủy điện cần được phát triển ở châu Á, nhưng chỉ khi các quy trình nghiêm ngặt được thực hiện, theo Eriksson. Tuy nhiên, với những tác hại mà thuỷ điện mang lại, các chuyên gia khuyến nghị chính phủ nên chuyển sang các loại năng lượng tái tạo ít rủi ro hơn. “Các công nghệ mới nổi như năng lượng mặt trời, gió và sinh khối hiện đang cạnh tranh trong khu vực và có khả năng thay thế một số đập gây tác hại nhiều nhất,” Eyler cho biết.

“Việt Nam, vốn là nơi chịu thiệt hại nhiều nhất từ ​​các đập thượng lưu, có thể thuyết phục phía Lào để đa dạng hoá các lựa chọn loại hình sản xuất năng lượng và đầu tư vào năng lượng mặt trời, gió và sinh khối, sau đó xuất khẩu sang Việt Nam,” ông nhận định.

Hoàng Lộc – Theo CNBC